Samen tegen de krimp?

Een verkennend onderzoek naar het ontstaan van burgerinitiatieven en hun invloed op de sociale cohesie in een krimpdorp
Renate van Haaren, Radboud Universiteit Nijmegen

Krimp: inzetten op voorzieningen of sociale cohesie?
Steeds meer dorpen in Nederland krijgen nu of in de nabije toekomst te maken met demografische krimp. De wetenschappelijke discussie over krimpdorpen gaat vooral over de leefbaarheid in relatie tot de voorzieningen. Deze voorzieningen zouden een belangrijke voorwaarde zijn voor de leefbaarheid. De vraag is echter of voorzieningen wel zo relevant zijn voor een goede leefbaarheid of dat een sterke sociale cohesie (de samenhang tussen mensen en in welke mate hun betrokkenheid als burger wordt uitgedrukt in gedrag en beleving) belangrijker is. Wanneer voorzieningen elders niet goed bereikbaar zijn, kunnen sterk op elkaar betrokken bewoners wellicht zelf voor een aantal noodzakelijke voorzieningen zorgen. Zulke burgerinitiatieven kunnen op hun beurt weer een positief effect hebben op de sociale cohesie.

Het verband tussen burgerinitiatieven en sociale cohesie in krimpdorpen
In deze bachelorthesis is onderzoek gedaan naar het verband tussen burgerinitiatieven en de sociale cohesie in een krimpdorp. Eerst zijn er interviews gehouden met praktijkdeskundigen van de LVKK en Nationaal Netwerk Bevolkingsdaling, om een goed beeld te krijgen van burgerinitiatieven in krimpdorpen. Vervolgens zijn twee krimpdorpen geselecteerd, om het onderzoek op uit te kunnen uitvoeren. In beide dorpen zijn interviews gehouden met bewoners en sleutelfiguren met betrekking tot het ontstaan van burgerinitiatieven en hun invloed op de sociale cohesie.

Burgerinitiatief in Almen
In Almen (nabij Zutphen) is enkele jaren geleden met succes een burgerinitiatief gerealiseerd, namelijk een dorpswinkel. Zonder een winkel konden oudere mensen niet meer in Almen wonen en bovendien werd een ontmoetingsplek gemist. De Vereniging Almens Belang heeft zich toen ingezet om het burgerinitiatief te realiseren en werd hierbij geholpen door de gemeente, een woningbouwvereniging en Support&Co (een onderneming om dorpswinkels volgens een speciaal concept te laten draaien). De bewoners hebben geholpen bij de inrichting van de winkel en werken vrijwillig mee. Almen staat regionaal bekend om de sociale cohesie en draagvlak voor de winkel is er altijd geweest. De sociale functie van de winkel is erg belangrijk, omdat mensen elkaar nu vaker (spontaan) kunnen ontmoeten.

Geen burgerinitiatief in Haalderen
In Haalderen (nabij Bemmel) is geen burgerinitiatief ontstaan dat veroorzaakt is door de demografische krimp. Het Platform Haalderen heeft een poging ondernomen om een voorziening te realiseren en kreeg hier subsidie voor van de gemeente. Er was echter (bij jonge bewoners) nauwelijks draagvlak. Dit komt onder andere doordat Haalderen in een dichtbevolkt gebied ligt, waardoor voorzieningen in andere kernen relatief dichtbij zijn. Ook zijn er veel nieuwe bewoners in het dorp komen wonen, die geen binding hebben met Haalderen. Mede hierdoor is de sociale cohesie de laatste jaren sterk aan het dalen. De overige bewoners voelen nog wel binding met het dorp, maar dit is vaak uitsluitend binnen hun eigen vereniging, vrienden of familiekring. Men verwacht dat een burgerinitiatief de saamhorigheid zal versterken voor de bewoners van de oude kern van Haalderen, vooral vanwege de ontmoetingsfunctie. Voor de bewoners van de nieuwbouwwijk geldt dit niet of een stuk minder.

De uitdaging vormt de aanleiding
Uit het onderzoek bleek dat een burgerinitiatief in een krimpdorp ontstaat op het moment dat er sprake is van een aanleiding: de bewoners ervaren dan een probleem dat ze op willen lossen. Tevens heeft de geografische ligging en de historische achtergrond van het dorp invloed op het ontstaan van een burgerinitiatief. Bij de realisatie is de stimulering en hulp van de gemeente belangrijk, net zoals de hulp van andere partijen. Sleutelfiguren zijn van belang voor het ontstaan van een burgerinitiatief, omdat zij het proces kunnen begeleiden. Ook kunnen zij andere partijen stimuleren en motiveren. Sleutelfiguren kunnen draagvlak creëren, zorgen voor steun bij de gemeente en helpen bij de onderhandelingen met andere partijen. Tevens is draagvlak onder de bewoners van belang, evenals de bereidheid om te helpen bij de realisatie van het burgerinitiatief. Zonder draagvlak is het realiseren van een burgerinitiatief een onmogelijke opgave. Bij de realisatie van een burgerinitiatief zullen mensen elkaar vaker ontmoeten en hebben ze intensievere contacten. Ook wordt de saamhorigheid en verbondenheid versterkt, vooral wanneer de bewoners zich inzetten als vrijwilliger. Een succesvol burgerinitiatief heeft zeker een positieve invloed op de sociale cohesie, zo kan in het onderzoek geconcludeerd worden.

Met dit onderzoek heb ik mijn bachelorfase van de studie Geografie, Planologie en Milieu met een goed resultaat afgerond aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Begin september ben ik begonnen aan de master Urban and Cultural Geography (stadsgeografie), waarin me wil gaan specialiseren.

 

Renate van Haaren