Netwerkstad Achterhoek; netwerkgedachte in tijden van krimp.

Planningsconcept voor krimpgebieden

Netwerkstad Achterhoek, een pleidooi voor de netwerkgedachte in tijden van krimp. De Achterhoek is een van de gebieden, die binnen afzienbare tijd te maken krijgen met de gevolgen van krimp. Tijdens mijn afstuderen heb ik onderzocht onder welke voorwaarde het planningsconcept Netwerkstad kan bijdragen aan een goede begeleiding van krimp. Hoe houden we het gebied leefbaar en zorgen we voor een toekomstbestendig plan? Een bijdrage aan een visie van een jonge generatie Achterhoekers.

Om de leefbaarheid van een gebied op peil te houden is samenwerking in krimpsituaties van essentieel belang. Gemeenten moeten elkaar aanvullen in plaats van elkaar beconcurreren om inwoners, voorzieningen en bedrijvigheid. Een planningsconcept dat bij deze gedachte in beeld komt, is die van de netwerkstad. Dit planningsconcept biedt ruimte om de kansen binnen de Achterhoek te vergroten. Bijvoorbeeld het verbeteren van het ‘woon-werkverkeer netwerk’ dat nieuwe kansen kan bieden voor jonge, hoogopgeleide mensen die graag weer in de Achterhoek willen wonen. Ook in het verbeteren en koppelen van het landschappelijk netwerk en het toeristisch netwerk liggen kansen. In januari van dit jaar ben ik afgestudeerd als stedenbouwkundige en tijdens mijn afstudeerproject heb ik dit planningsconcept als basis gebruikt voor een strategisch plan voor de Achterhoek. Als geboren en getogen Achterhoeker was dit een logische keuze van onderwerp. Ik heb een sterke binding met het gebied en vind het erg belangrijk dat er ook vanuit de jongere generatie nagedacht wordt over de toekomst van de Achterhoek.

Nieuwe kansen & mogelijkheden

De Achterhoek behoort tot de anticipeergebieden in Nederland. Dat wil zeggen dat er binnen  afzienbare tijd sprake zal zijn van krimp van het aantal huishoudens en alle gevolgen voor de leefbaarheid die daarbij horen. In april 2012 telde de Achterhoek nog ruim 400.000 inwoners. Sinds 2005 daalt het aantal inwoners al sterk (Achterhoek, 2008). De bevolking krimpt niet alleen, maar verandert ook van samenstelling. Een sterke vergrijzing, ontgroening (afname 4- tot 12-jarigen) en het wegtrekken van de potentiële beroepsbevolking maken hier ook onderdeel van uit. Na een uitgebreide analyse van de Achterhoek, waarin sterke punten, zwakke punten, kansen en bedreigingen zijn benoemd, zijn de uitgangspunten voor dit gebied geformuleerd. Deze doelen dragen bij aan het behouden van de leefbaarheid in het gebied en kunnen worden bewerkstelligd door middel van het inzetten van het planningsconcept Netwerkstad. Het afnemen van de potentiële beroepsbevolking en het wegtrekken van jonge, hoogopgeleide mensen is een gegeven in de Achterhoek. In het verbeteren van het woon-werkverkeer vanuit de Achterhoek naar de omliggende gebieden ligt een kans. Een zet in de goede richting om jonge, hoogopgeleide mensen weer een kans te bieden in de Achterhoek te gaan wonen, het gebied waar ze binding mee hebben. De jarenlange discussies over een extra spoorlijn en een snelweg naar Enschede komen hierdoor bijvoorbeeld in een ander licht te staan. Het landschap, een van de grote kwaliteiten binnen de Achterhoek, speelt ook een rol binnen de ontwerpdoelen. Met het oog op de agrarische transitie moet de kwaliteit van het landschap op peil gehouden worden. Door de waardevolle landschappen te verbinden en de koppeling aan het toeristisch netwerk in het gebied te versterken, kan dit de Achterhoek nog meer opleveren. Het netwerk van voorzieningen, “Netwerkstad Achterhoek”, kan gekoppeld worden aan dit landschappelijk en toeristisch netwerk. Dit levert een extra kwaliteitsslag op. De Achterhoek grenst aan Duitsland. De dorpen en steden bieden veel mogelijkheden voor het netwerk in thema’s als zorg. Er moeten meer verbindingen met Duitsland gelegd worden om een toekomstig netwerk te creëren.

 

Netwerkstad Achterhoek

Het planningsconcept Netwerkstad stelt onder andere dat een netwerk beter functioneert, wanneer knooppunten elkaar aanvullen en wanneer knooppunten meervoudig met elkaar verbonden zijn. Dit aspect van complementariteit binnen de netwerkstad is een interessante link naar het idee dat gemeenten elkaar in krimpgebieden zouden moeten gaan aanvullen. Door op regionaal schaalniveau te denken en daarbij uit te gaan van het feit dat niet alle kernen alle voorzieningen meer hebben, maar dat deze per knooppunt geclusterd kunnen worden, hoeft er niet meer geconcurreerd te worden tussen gemeenten. Netwerkstad Achterhoek is een netwerk waarin stedelijke, dorps- en kernknooppunten met elkaar verbonden worden om het leefbaarheidniveau voor het hele gebied op peil te houden. Daarbij wordt er onderscheid gemaakt tussen knooppunten op drie schaalniveaus. Op de grootste schaal liggen de stedelijke knooppunten, die zijn verbonden met alle steden rondom de Achterhoek (o.a. Enschede, Apeldoorn, Arnhem en Bocholt). Doetinchem, Zutphen en Winterswijk zijn de drie stedelijke knooppunten en bevatten alle voorzieningen. Daarbij kan gedacht worden aan de dagelijkse voorzieningen, maar aan ook een ziekenhuis, “dagje winkelen” en een instelling voor voortgezet onderwijs. Hierop sluit het netwerk van de dorpsknooppunten aan. Zij zijn door middel van het openbaarvervoer (trein, bus, buurtbus) aangesloten op de stedelijke knooppunten. Deze knooppunten zijn een clustering van dagelijkse voorzieningen als de supermarkt, huisarts en een basisschool. Met het oog op het langer thuis kunnen blijven wonen van oudere mensen, zullen rondom deze clusters in (herbestemde) panden meer mogelijkheden worden gecreëerd voor seniorenwoningen. Tot slot, op het laagste schaalniveau volgen de kernknooppunten, in mijn ogen de meest kwetsbare groep. De voorzieningen binnen de kernen in de Achterhoek dreigen te verdwijnen of zijn al verdwenen. Deze kernknooppunten worden met een OV netwerk (bus of buurtbus) aangesloten op de dorpen, zodat de voorzieningen bereikbaar blijven. Voor de mensen die minder mobiel zijn, komen de dagelijkse voorzieningen naar het knooppunt toe. Daarbij kun je denken aan een huisarts, die twee keer per week in het dorpshuis een spreekuur heeft, de schoolbus voor de basisschool en de supermarkt die boodschappen komt brengen. De functies kunnen worden gecombineerd met een dorpsgebouw, waar ook verschillende verenigingen onderdak kunnen krijgen. Het concept Kulturhus is er een mooi voorbeeld van (Kulturhus, 2013). Door alle knooppunten optimaal met elkaar te verbinden leidt het verdwijnen van voorzieningen niet direct meer tot afname van de leefbaarheid in de Achterhoek.

 

Condities

Essentieel voor een goede begeleiding van de krimp en de realisatie van Netwerkstad Achterhoek is vergaande bestuurlijke samenwerking tussen gemeenten. Urgentie en bewustwording van de problematiek bij burgers en bestuurders zullen hieraan vooraf moeten gaan. Daarnaast zullen de bestuursgrenzen meer losgelaten moeten worden om goede gebruiksgrenzen te kunnen respecteren en is een combinatie tussen top-down en bottom-up bestuur noodzakelijk. Tot slot is het in ogenschouw nemen van de specifieke lokale situatie sterk van belang. Elk gebied, dorp of kern is anders en voor een goed functionerend netwerk is maatwerk nodig.

 

Samen ingrijpen!

Met dit afstudeerproject hoop ik bij te dragen aan een visie van een nieuwe generatie in de Achterhoek. Zoals ook bleek tijdens het Plattelands Parlement Gelderland, zijn er bij de jonge generatie genoeg nieuwe ideeën om de Achterhoek in de toekomst leefbaar te houden. De oplossingen kunnen mogelijk gemaakt worden door deze enthousiaste voorliefde voor dit gebied en inspiratie voor samenwerking met elkaar. Start bijvoorbeeld bij een urgentiecampagne voor burgers en bestuurders en het gezamenlijk vaststellen van alle knooppunten in Netwerkstad Achterhoek. Daarna kan het netwerk in kleine en grote schaal zich verder door ontwikkelen, van het aanleggen van een dubbele spoorlijn tot het binnen een buurt organiseren van het bezorgen van boodschappen. Ingrijpen moet nu én samen, anders wordt de schade straks alleen maar groter.

 

Janneke Rutgers

Afgestudeerd als stedenbouwkundige, Bouwkunde, Technische Universiteit Delft, januari 2013

 

Wilt u het gehele rapport lezen? Deze is te downloaden op: http://repository.tudelft.nl/view/ir/uuid%3A85acd4c1-77ef-42b2-8821-3ea019d8fbc4/

Mocht u hier verder met mij over willen praten, dan kunt u contact opnemen via jannekerutgers@gmail.com

 

ACHTERHOEK, A. B. C. R. 2008. Krimpen biedt kansen. Doetinchem.

KULTURHUS. 2013. Kulturhus [Online]. Available: http://www.kulturhus.nl/.